Samarqandning Lojuvard Gumbazlari: Shohi Zinda Sir-Sinoatlari
"Agar osmon yerga tushishni istasa, u Shohi Zindaning koshinlariga aylanadi" — deydi qadimiy sharq bayti.
Samarqandning qadimiy Afrosiyob tepaligi yonbag'rida joylashgan Shohi Zinda majmuasi — nafaqat O'zbekistonning, balki butun islom olamining eng mukammal me'moriy durdonalaridan biri hisoblanadi. Asrlar davomida ziyoratchilar va san'at ixlosmandlarini o'ziga rom etib kelgan bu muqaddas maskan, o'zining sirli moviy jilosi bilan inson tafakkurini hayratga soladi.
Koshinlardagi Moviy Rangning Ramziy Falsafasi
Shohi Zinda peshtoqlarida ko'k, lojuvard, feruza va oq ranglarning ustunligi tasodifiy emas. Sharq falsafasida moviy rang — cheksiz koinot, osmoniy tinchlik va ilohiy haqiqat ramzidir. XIV–XV asrlarda Amir Temur va Temuriylar sulolasi davrida xalq ustalari sopol pishirish va sirlash san'atini shunday cho'qqiga olib chiqdiki, oradan olti yuz yildan ziyod vaqt o'tgan bo'lsa-da, bu ranglar o'z sofligini saqlab qolgan.
Har bir maqbara devoridagi girih (geometrik naqsh) va islimiy (o'simliksimon ornament) shakllar cheksizlik tushunchasini ifodalaydi. Chiziqlar boshi va oxiri ko'rinmaydigan tarzda bir-biriga ulanib ketgan bo'lib, bu inson hayotining koinot bilan uzviy bog'liqligini bildiradi.
"Shohi Zinda bo'ylab qadam tashlar ekansiz, har bir qadamda vaqt tushunchasi o'z mohiyatini yo'qotadi. Bu yerda toshlar ham sokin ohangda so'zlaydi."
Qirq Pog'onali Zina va Afsonalar
Majmuaga kirishda ziyoratchilarni mashhur qirq pog'onali zina qarshi oladi. Qadimiy xalq e'tiqodiga ko'ra, tepaga chiqayotganda va qaytib tushayotganda zinalarni sanab, agar ularning soni ikkala holatda ham bir xil chiqsa, insonning qalbi pok va niyati xolis deb hisoblangan. Bu shunchaki bir afsona bo'lsa-da, u insonni ziyorat chog'ida chuqur diqqat va xushyorlikka undaydi.
Bugungi kunda Shohi Zinda YuNESKO Butunjahon madaniy merosi ro'yxatiga kiritilgan bo'lib, dunyoning turli chekkalaridan kelgan sayohatchilarga Markaziy Osiyo renessansi qanchalik yuksak bo'lganligini eslatib turadi.